Ռուսերեն
Всем знакома «Монополия» — настольная игра, которая с детства учит нас приобретать в собственность разные объекты и взимать с других игроков арендную плату за пользование ими. Или суть игры не в этом? Кейт Роут, научный сотрудник Оксфорда и Кембриджа, рассказывает историю возникновения «Монополии» и размышляет о ее влиянии на облик современного мира: почему сначала в игре существовало 2 набора правил, какой набор правил позволял не разоряться, а обогащаться каждому при успехе другого, и как игра, изначально нацеленная на обличение капиталистической идеологии, превратилась в ее амбассадора, а идея всеобщего процветания была вымещена маниакальной гонкой за личным обогащением.
«Покупайте землю-ведь её больше никто не производит», — сказал Марк Твен. Этот принцип, безусловно, будет полезен вам в игре «Монополия», самой продаваемой настольной игре, которая научила поколения детей приобретать собственность и взимать с других игроков заоблачную арендную плату за случайную остановку на ней.
Малоизвестная изобретательница игры Элизабет Мэги, без сомнения, заставила бы отправить себя прямо в тюрьму, если бы дожила до наших дней и узнала, насколько влиятельной стала извращённая версия её игры. Почему? Потому что это заставляет игроков утверждаться в совершенно не тех ценностях, которые она намеревалась отстоять.
Родившаяся в 1866 году, Мэги была откровенным бунтовщиком против общественных норм и политики своего времени. Она гордилась тем, что была незамужней и независимой в свои 40 лет. Однажды она высказала свою точку зрения с помощью рекламного хода. В объявлении в газете она предлагала арендовать себя в качестве «молодой американской рабыни» по высокой цене. Она объяснила шокированным читателям, что её цель- подчеркнуть бесправное положение женщины в обществе.
«Мы не машины. — говорила она. — У девушек есть ум, желания, надежды и амбиции».
Вдобавок к борьбе с гендерной политикой Мэги решила противостоять и капиталистической системе владения собственностью, но на этот раз не с помощью рекламного трюка, а в форме настольной игры. На это её вдохновила книга, которую ей дал её отец, антимонопольный политик Джеймс Мэги. Перелистывая страницы классического труда Генри Джорджа «Прогресс и бедность» (1879), она прониклась убежденностью автора в то, что «равное право всех людей использовать землю так же ясно, как их равное право дышать воздухом — это право провозглашено фактом их существования».
Путешествуя по Америке в 1870-ых годах, Джордж стал свидетелем постоянной нищеты одних на фоне растущего благосостояния других, и он полагал, что именно неравенство в праве владения землей связывало эти две силы — бедность и прогресс — вместе. Поэтому вместо того, чтобы следовать за Твеном, поощряя своих сограждан покупать землю, он призвал государство обложить её налогом. На каком основании? Потому что большая часть стоимости земли исходит не из того, что построено на участке, а от полезных ископаемых и минералов, которые скрываются под ней, или от общественной ценности её окрестностей: близлежащие автомобильные и железные дороги, процветающая экономика, безопасное соседство, хорошие школы и больницы. Джордж утверждал, что налоговые поступления должны инвестироваться всеми гражданами.
Решив доказать обоснованность предложения Джорджа, Мэги разработала и в 1904 году запатентовала то, что называла «Игра землевладельца». Выложенная на игральной доске схема (которая была новинкой в то время) была заполнена улицами и достопримечательностями для продажи. Главное новшество её игры, однако, заключалось в наличии двух наборов правил.
В соответствии с набором правил «Процветание» каждый игрок зарабатывал каждый раз, когда кто-то один приобретал собственность (модель налогообложения земли, предложенная Джорджем), и игра была выиграна (всеми!). Тогда игрок, начавший игру с наименьшим капиталом, удваивал его. Напротив, в соответствии с набором правил «Монополист» игроки добивались успеха, приобретая недвижимость и собирая арендную плату со всех тех, кому не посчастливилось приземлиться там, и кто сумел обанкротить остальных, став единственным победителем. Звучит знакомо, не правда ли?
По словам Мэги, целью двойного набора правил было дать игрокам «практическую демонстрацию существующей системы захвата земли со всеми её исходами и последствиями» и, следовательно, понять, как различные подходы к владению недвижимостью могут привести к разным социальным результатам.
«Это вполне можно было бы назвать “Игрой жизни”, — заметила Мэги, — поскольку она содержит все элементы успеха и неудачи в реальной жизни, а цель — та же, что и у всей человеческой расы в целом, т.е. накопление богатства».
Вскоре игра стала хитом среди левых интеллектуалов в студенческих городках, включая университеты Уортон, Гарвард и Колумбия, а также среди общин квакеров, некоторые из которых изменили правила и перерисовали доску с названиями улиц из Атлантик-Сити. Среди игроков этой квакерской адаптации был безработный человек по имени Чарльз Дарроу, который позже продал такую модифицированную версию игровой компании Parker Brothers как свою собственную.
Когда выяснилось истинное происхождение игры, Parker Brothers скупили патент Мэги, затем вновь запустили настольную игру просто под названием «Монополия» и предоставили нетерпеливой публике только один набор правил: те, которые празднуют победу одного над всеми. Хуже того, они продавали его вместе с утверждением, что изобретателем игры был Дарроу, который, по их словам, придумал её в 1930-х годах, продал его Parker Brothers и стал миллионером. Это была выдумка, которая иронично иллюстрировала скрытые ценности Монополии: преследовать богатство и сокрушать своих противников, если вы хотите выйти на первое место.
Поэтому в следующий раз, когда кто-то приглашает вас присоединиться к игре в монополию, вот вам мысль. Когда вы устанавливаете стопки для карт «Шанс» и «Общественный фонд», установите третью стопку для налога на землю, которую каждый владелец недвижимости должен вносить каждый раз, когда он взимает арендную плату с других игроков. Насколько высоким должен быть этот земельный налог? И как должны распределяться полученные налоговые поступления? Такие вопросы, несомненно, приведут к ожесточенным дебатам вокруг игральной доски, но именно на это и надеялась Мэги.
Об авторе
Кейт Роуорт является старшим приглашенным научным сотрудником Института экологических изменений Оксфордского университета и старшим сотрудником Кембриджского института лидерства в области устойчивого развития. Она является автором книги «Экономика пончиков: семь способов мыслить как экономист 21-го века»(2017). Она живет в Оксфорде.
Հայերեն
Բոլորը գիտեն «Մոնոպոլիան»` խաղատախտակի խաղ, որը մեզ մանկուց սովորեցել է ձեռք բերել տարբեր առարկաների սեփականություն և գանձել այլ խաղացողներից վարձավճարներ դրանց օգտագործման համար: Թե՞ թե դրանում չէ խաղի էությունը: Քեյթ Ռութը ՝ Օքսֆորդի և Քեմբրիջի հետազոտող, պատմել է «Մենաշնորհ» ի հայտ գալու պատմությունը և արտացոլում է դրա ազդեցությունը ժամանակակից աշխարհի դեմքի վրա․ Ինչու սկզբում խաղում գույություն է ունեցել կանոնների 2 հավաքածու, կանոնների որ խումբն է հնավրավորություն տվել չսնանկանալ, և ինչպես հարստացնել բոլորին մյուսի հաջողությամբ: Խաղը, որն ի սկզբանե նպատակ ուներ բացահայտելու կապիտալիստական գաղափարախոսությունը, վերածվեց դրա դեսպանի, և համընդհանուր բարգավաճման գաղափարը փոխարինվեց անձնական հարստացման մոլագար մրցավազքով:
«Գնեք հող, որովհետև ոչ ոք այն չի արտադրում», — ասել է Մարկ Տվենը: Այս սկզբունքն, անշուշտ, ձեզ համար օգտակար կլինի «Մենաշնորհ» խաղի ամենալավ վաճառքի տախտակի խաղի մեջ, որը երեխաների սերունդներին սովորեցնում է ձեռք բերել գույք և գանձել արտաքսման վարձավճարներ, որպեսզի այլ խաղացողներ պատահաբար կանգ առնեն դրա վրա:
Խաղի քիչ հայտնի գյուտարար Էլիզաբեթ Մեգին, անկասկած, ստիպված կլիներ իրեն ուղղակիորեն բանտ մտնել, եթե նա մինչ այժմ ապրեր և իմանար, թե որքան ազդեցիկ է դարձել նրա խաղի այլասերված տարբերակը: Ինչո՞ւ։ Քանի որ դա խաղացողներին ստիպում է հաստատվել բոլորովին այլ արժեքներով, որոնք նա նպատակ ուներ պաշտպանել:
Ծնվելով 1866 թվականին, Մեգին բացահայտ ապստամբ էր իր ժամանակի սոցիալական նորմերի և քաղաքականության դեմ: Նա հպարտ էր, որ իր 40 տարեկանում թվականներին չամուսնացած էր և անկախ: Մի անգամ նա իր տեսակետը հայտնեց գովազդային քայլի միջոցով: Թերթի գովազդում նա առաջարկել է վարձակալել իրեն որպես «երիտասարդ ամերիկացի ստրկուհի» բարձր գնով: Նա ցնցված ընթերցողներին բացատրել է, որ իր նպատակն է ընդգծել հասարակության մեջ կանանց անհավասար դրությունը:
«Մենք մեքենաներ չենք: Ասել է նա: «Աղջիկներն ունեն խելք, ցանկություններ, հույսեր և հավակնություններ»:
Բացի գենդերային քաղաքականության դեմ պայքարելուց, Մեգին որոշել է դիմակայել նաև սեփականության կապիտալիստական համակարգին, բայց այս անգամ ոչ թե գովազդային հնարքով, այլ սեղանի խաղի միջոցով: Նրան ոգեշնչել է այն գիրքը, որը նրա հայրը՝ հակամենաշնորհային քաղաքական գործիչ Ջեյմս Մեգին, նվիրել է նրան։Թերթելով Հենրի Ջորջի դասական «Առաջընթաց և աղքատություն» (1879) դասական աշխատության էջերը ՝ նա տպավորվեց հեղինակի համոզմամբ, որ «հողը օգտագործելու բոլոր մարդկանց հավասար իրավունքը նույնքան պարզ է, որքան նրանց օդային շնչառության հավասար իրավունքը», այս իրավունքը հռչակված է նրանց գոյության փաստով»:
1870-ականներին շրջելով Ամերիկայում ՝ Ջորջը ականատես եղավ ոմանց մշտական աղքատությանը՝ ուրիշների աճող բարեկեցության պայմանների ֆոնին, և նա ենթադրեց, որ դա հողերի սեփականության մեջ անհավասարությունն է, որն իրար հետ կապում էր այս երկու ուժերին ՝ աղքատությունը ու առաջընթացը: Տվենին հետևելու փոխարեն, ով իր համաքաղաքացիներին խրախուսում էր հող գնել, նա կոչ էր անում պետությանը հարկել այն: Ի՞նչ հիմքով: Քանի որ հողի արժեքի մեծ մասը չի բխում տեղում կառուցվածից, այլ այն հանքանյութերից և միներալներից, որոնք թաքնված են դրա տակ, կամ նրա շրջապատի սոցիալական արժեքից` մոտակա ճանապարհներ և երկաթուղիներ, բարգավաճող տնտեսություն, անվտանգ թաղամաս, լավ դպրոցներ և հիվանդանոցներ։ Ջորջը պնդում էր, որ հարկային եկամուտները պետք է ներդնեն բոլոր քաղաքացիները:
Որոշելով ապացուցել Ջորջի առաջարկության հիմնավորվածությունը, Մեգին 1904 թվականին մշակեց և արտոնագրեց այն, ինչ նա անվանեց «Հողի սեփականատիրոջ խաղ»: Սեղանի վրա դրված ուրվագիծը (որն այն ժամանակ նոր էր) զբաղված էր փողոցներով և վաճառքի համար նախատեսված տեսարժան վայրերով: Սակայն նրա խաղի հիմնական նորամուծությունը երկու շարք կանոնների առկայությունն էր:
Բարգավաճման սահմանված կարգի համաձայն, յուրաքանչյուր խաղացող վաստակում էր յուրաքանչյուր անգամ, երբ ինչ-որ մեկը գնում էր գույք (Ջորջի առաջարկած հողի հարկման մոդելը) և խաղը շահում էր (բոլորի կողմից): Այնուհետև այն խաղացողը, ով սկսեց խաղը նվազագույն կապիտալով, կրկնապատկեց այն: Ընդհակառակը, մոնոպոլիստական կանոնակարգի համաձայն, խաղացողներին հաջողվում էր ձեռք բերել անշարժ գույք և վարձավճարներ հավաքել բոլոր նրանցից, ովքեր այնքան էլ հաջողակ չէին այնտեղ վայրէջք կատարել, և ովքեր կարողացան սնանկացնել մնացածը ՝ դառնալով միակ հաղթողը: Ծանո՞թ է հնչում, այդպես չէ՞։
Ըստ Մեգիի, կրկնակի կանոնների նպատակը խաղացողներին «գործնական ցույց տալ գոյություն ունեցող հողօգտագործման համակարգի գործնական ցուցադրումն է` իր բոլոր արդյունքներով և հետևանքներով»,և հետևաբար, հասկանալ, թե ինչպես են անշարժ գույքի սեփականությանն առնչվող տարբեր մոտեցումները կարող են հանգեցնել սոցիալական տարբեր արդյունքների:
«Դա լիարժեք կարելի է անվանել «Կյանքի խաղ», — նկատեց Մեգին, — քանի որ այն պարունակում է իրական կյանքում հաջողության և ձախողման բոլոր տարրերը, և նպատակը նույնն է, ինչ ամբողջ մարդկային ցեղի, որպես ամբողջություն, այսինքն. հարստության կուտակում »:
Շուտով խաղը ոսանողական քաղաքների, ձախ մտավորականների շրջանում, ներառյալ Ուորթոնի, Հարվարդի և Կոլումբիայի համալսարանները, ինչպես նաև Քվաքերի համայնքներում, որոնցից ոմանք փոխեցին կանոնները և վերափոխեցին փողոցային անունները Ատլանտիկ Սիթիից: Այս Quaker ադապտացիայի խաղացողների շարքում էր Չարլզ Դարոու անունով գործազուրկ տղամարդը, ով ավելի ուշ վաճառել է «Պարկեր եղբայրներ» ընկերության փոփոխված տարբերակը՝ որպես իր սեփական:
Երբ խաղի իրական ծագումը պարզ դարձավ, Parker Brothers- ը գնեց Մեգիի արտոնագիրը, ապա նորից մեկնարկեց սեղանի խաղը, որը պարզապես կոչվում էր «Մենաշնորհ» և անհամբեր հանդիսատեսին տրամադրեց ընդամենը մեկ կանոնակարգ. Ամենավատն այն է, որ նրանք վաճառեցին այն այն պնդման հետ, որ խաղը հորինել է Դարրոուն, ում կարծիքով նրանք եկել են դրան 1930-ականներին, այն վաճառել են Պարկեր եղբայրներին և դարձել միլիոնատեր: Դա հորինվածք էր, որը հեգնաբար ցույց տվեց Մենաշնորհի թաքնված արժեքները. Հարստություն հետապնդել և ջարդել ձեր հակառակորդներին, եթե ցանկանում եք առաջինը գալ:
Հետևաբար, հաջորդ անգամ, երբ ինչ-որ մեկը հրավիրում է ձեզ միանալ մենիշխանության խաղին, ահա մի միտք: Երբ դուք տեղադրում եք Stacks for Chance and Public Fund քարտերը, սահմանեք հողի հարկի երրորդ պահոց, որը յուրաքանչյուր սեփականության սեփականատերը պետք է վճարի յուրաքանչյուր անգամ, երբ նա գանձում է վարձավճարը այլ խաղացողներից: Որքա՞ն պետք է լինի այդ հողի հարկը: Իսկ ինչպե՞ս պետք է բաշխվեն հարկային եկամուտները: Նման հարցերը, անկասկած, կբերի տախտակի շուրջ բուռն քննարկումների, բայց դա այն էր, ինչ Մեգին հույս ուներ:
Հեղինակի մասին
Քեյթ Ռոուրոթը շրջակա միջավայրի փոփոխության ինստիտուտում, Օքսֆորդի համալսարանի ավագ գիտաշխատող է և Քեմբրիջի կայունության առաջնորդության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող: Նա հեղինակ է Դոնուտսի տնտեսագիտություն. Յոթ ուղիներ մտածելու համար, ինչպես 21-րդ դարի տնտեսագետ (2017): Նա ապրում է Օքսֆորդում։
Մարատ Ստեփանյան 