Մեծ եղեռնի հետևանքները
Ցեղասպանության հոգեբանական հետևանքները, Արևմտյան Հայաստանում և Թուրքիայում թուրք ջարդարարների կատարած հայերի ցեղասպանությունը հայ ժողովրդին հասցված անասելի մարդկային կորուստներից, հայ մշակույթին հասցված վիթխարի վնասից բացի հոգեբանական ու սոցիալ-հոգեբանական խոր ազդեցություն գործեց նաև հայ ազգի կյանքի ամենատարբեր կողմերի վրա։
Հայերի ցեղասպանությունը անմիջական ու հեռավոր հետևանքներ է թողել հայ ազգի կենսագործունեության, հոգևոր կերտվածքի ու բնավորության, սերունդների հետագա ողջ սոցիալական գործունեության, նրա իղձերի ու ձգտումների վրա։ Դեռևս մինչև 1915 թվականի ողբերգական իրադարձությունները հայ ժողովրդի հոգեկան ու հոգեբանական կերտվածքի մեջ ձևավորվել էին հայ ժողովրդի պատմական զարգացման առանձնահատկություններով, նախ և առաջ, պետականության վաղ կորստով և օտարերկրյա տևական տիրապետությամբ պայմանավորված գծեր, օրինակ, սեփական անձի ապահովությանը սպառնացող մշտական վտանգի, իր իսկ հայրենիքում ազգային արժանապատվության ու կրոն, համոզմունքների խոցելիության զգացողությունը։
Ցեղասպանություն
Ցեղասպանություն տերմինը 1944թ. շրջանառության մեջ է դրել հրեական ծագումով լեհ իրավաբան, պրոֆեսոր Ռաֆայել Լեմկինը: Լեմկինի ընտանիքը հրեական Հոլոքոսթի զոհերից էր, եւ այս տերմինով նա ցանկանում էր նկարագրել ու սահմանել սպանությունների ու բռնությունների նացիստական համակարգված քաղաքականությունը, ինչպես նաեւ 1915թ. Օսմանյան կայսրությունում հայերի դեմ իրագործված վայրագությունները:
1948թ. դեկտեմբերի 9-ին, Միավորված ազգերի կազմակերպությունը ընդունեց «Ցեղասպանության հանցագործության կանխման և դրա համար պատժի մասին» կոնվենցիան, ըստ որի ցեղասպանությունը սահմանվում է որպես միջազգային հանցագործություն և ստորագրող պետությունները պարտավորվում են կանխել, ինչպես նաև պատժել ցեղասպանություն իրականացնողներին:
«Նեմեսիս» ծրագիրն ու դրա արդյունքները:
<<Նեմեսիս>> ծրագիրը ստեղծվել էր ՀՅԴ կողմից 1919թ-ին՝ խիստ գաղտնի պայմաններում։ Ծրագրի անվանումը պատահական չէր, քանի որ այդպես էին անվանել նաև հին հունական դիցաբանության մեջ վրեժի աստվածուհուն։
Տեսնելով, որ թուրքական կառավարությունը և դաշնակից երկրները հետևողական չեն երիտթուրքերի պարագլուխների պատիժն իրականացնելու հարցում՝ նրանց դատավճիռն ի կատար ածեցին <<Նեմեսիս>> ծրագրի շրջանակներում գործող անձնազոհ հայ վրիժառուները։
Այս ծրագրի արդյունքում քայլ առ քայլ իրենց հասանելի պատիժը ստացան երիտթուրքերի դաժան պարագլուխները։
1921թ-ի մարտի 15-ին Բեռլինում Սողոմոն Թեհլերյանը իրականացրեց Մեծ եղեռնի ամենագլխավոր պատասխանատուի՝ Թալեաթի մահապատիժը։ 1921թ-ի դեկտեմբերի 6-ին Հռոմում Արշավիր Շիրակյանի գնդակից սպանվեց Օսմանյան կայսրության նախկին վարչապետ Սայիդ Հալիմը։ 1922թ-ի ապրիլի 17-ին Բեռլինում Արամ Երկանյանը և Արշավիր Շիրակյանն իրականացրեցին Բեհաէդդին Շաքիրի և Ջեմալ Ազմիի մահապատիժը։ 1922թ-ի հուլիսի 25-ին Պետրոս Տեր-Պողոսյանը, Արտաշես Գևորգյանը և Ստեփան Ծաղիկյանը Թիֆլիսում ի կատար ածեցին Ջեմալի մահապատիժը։ Նույն թվականի օգոստոսին Միջին Ասիայում Հակոբ Մելքումովի գլխավորած զորամասերի դեմ մղված մարտերում սպանվեց Էնվերը։ Ավելի ուշ՝ 1926թ-ին, կախաղան բարձրացվեց Նազըմը։
Այսպիսով՝ շնորհիվ <<Նեմիսիս>> ծրագրի քաջ ու անձնազոհ անդամ հայ տղաների իրականացվեց Հայոց ցեղասպանության գլխավոր պատասխանատուների մահապատիժը։
Հայերի ցեղասպանությունը ճանաչած և դատապարտած երկրների ու միջազգային կառույցների ցանկը կարող եք տեսնել այցելելով հղմամբ։
Մարատ Ստեփանյան 